اگزوزوم‌ها در دارورسانی: ۵ روش مهندسی و بارگذاری دارو

مقدمه‌ای بر اگزوزوم‌ها در دارورسانی

رساندن دارو به محل موردنظر، بدون آنکه مقدار زیادی از ماده موثره در بافت‌های دیگر توزیع شود یا پیش از رسیدن به هدف از بین برود، یکی از چالش‌های مهم در طراحی درمان‌های دارویی است. این مسئله در درمان سرطان اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا اثر بخشی دارو تنها به قدرت آن وابسته نیست، بلکه به میزان دسترسی سلول‌های هدف به ماده درمانی نیز بستگی دارد. برای حل این مشکل، پژوهشگران در کنار حامل‌های مصنوعی مانند لیپوزوم‌ها و نانوذرات پلیمری، به ساختارهای طبیعی بدن نیز توجه کرده‌اند. هدف این است که از قابلیت‌های زیستی این ساختارها برای انتقال موثرتر داروها و مواد ژنتیکی استفاده شود.

یکی از گزینه‌های مورد توجه، اگزوزوم‌ها در دارورسانی هستند؛ وزیکول‌هایی با منشا سلولی که نقش طبیعی آن‌ها در جابه‌جایی مولکول‌ها میان سلول‌ها، ایده استفاده از آن‌ها در دارورسانی را به وجود آورده است. با وجود نتایج امیدوارکننده‌ی پژوهش‌ها، تبدیل اگزوزوم‌ها به حامل‌هایی ایمن، قابل‌کنترل و مناسب برای کاربرد درمانی همچنان به بررسی‌های بیشتری نیاز دارد. شناخت نحوه‌ی شکل‌گیری این وزیکول‌ها، ویژگی‌های ساختاری آن‌ها و روش‌هایی که برای بارگذاری دارو و هدایت محموله به سلول‌های هدف به کار می‌روند، نخستین گام برای درک ظرفیت واقعی این فناوری است.

اگزوزوم چیست و چگونه در بدن شکل می‌گیرد؟

اگزوزوم‌ها وزیکول‌های غشاداری هستند که درون سلول شکل می‌گیرند و پس از آزاد شدن به محیط خارج سلول، می‌توانند در انتقال مولکول‌های زیستی و ارتباط میان سلول‌ها نقش داشته باشند. این ساختارها بخشی از خانواده بزرگ‌تری به نام وزیکول‌های خارج‌سلولی (Extracellular Vesicles) هستند. وزیکول‌های خارجی ذراتی هستند که با غشای لیپیدی احاطه شده‌اند و به‌ طور طبیعی از سلول‌ها آزاد می‌شوند؛ چنان‌که در راهنمای انجمن بین‌المللی وزیکول‌های خارج‌سلولی منتشرشده در ژورنال Journal of Extracellular Vesicles (DOI: 10.1002/jev2.12404) تشریح شده است.

اگزوزوم‌ها چگونه تشکیل می‌شوند؟

فرایند تشکیل اگزوزوم‌ها از مسیر سامانه درون‌اندوزومی سلول آغاز می‌شود. در این مسیر، بخشی از غشای سلول به سمت داخل فرورفته و ساختارهایی به نام اندوزوم تشکیل می‌دهد. با بالغ‌شدن اندوزوم‌ها، غشای آن‌ها به سمت داخل جوانه می‌زند و وزیکول‌های کوچک‌تری را درون خود ایجاد می‌کند. در نتیجه، ساختاری به نام اندوزوم چندوزیکولی (Multivesicular Body) شکل می‌گیرد که حاوی چندین وزیکول درونی است. سرنوشت این ساختارها یکسان نیست. برخی از آن‌ها با لیزوزوم‌ها ادغام می‌شوند و محتویاتشان برای تجزیه به کار می‌رود؛ برخی دیگر با غشای سلول ادغام شده و وزیکول‌های درونی خود را به فضای خارج سلول آزاد می‌کنند. هنگامی که منشا اندوزومی این وزیکول‌های آزادشده تایید شده باشد، می‌توان آن‌ها را اگزوزوم نامید.

این مسیر تشکیل اهمیت زیادی دارد؛ زیرا محتوای اگزوزوم‌ها صرفاً مجموعه‌ای تصادفی از مولکول‌های سلولی نیست. فرایندهای سلولی مختلف می‌توانند بر انتخاب و ورود پروتئین‌ها، لیپیدها و اسیدهای نوکلئیک به این وزیکول‌ها اثر بگذارند. به همین دلیل، ترکیب اگزوزوم‌ها تا حدی بازتاب‌دهنده نوع سلول مبدا و وضعیت زیستی آن است.

ساختار اگزوزوم‌ها و محتوای آن‌ها

اگزوزوم‌ها با یک غشای دولایه لیپیدی احاطه شده‌اند که محتوای درونی آن‌ها را از محیط اطراف جدا می‌کند. این غشا حاوی انواع لیپیدها و پروتئین‌هاست و درون وزیکول نیز ممکن است مولکول‌هایی مانند پروتئین‌ها و انواع RNA وجود داشته باشند. ترکیب دقیق این اگزوزوم‌ها به دلیل منشا زیستی، ساختار غشادار و قابلیت حمل مولکول‌های مختلف، ظرفیت قابل‌توجهی برای توسعه‌ی سامانه‌های نوین دارورسانی دارند. پیشرفت در روش‌های بارگذاری محموله‌های درمانی و مهندسی سطح این وزیکول‌ها، فرصت‌های تازه‌ای برای انتقال هدفمند داروها و مولکول‌های زیستی، به‌ویژه در درمان سرطان، فراهم کرده است.

پژوهش‌های جدید نیز نشان می‌دهند که ترکیب چند محموله‌ی درمانی در یک سامانه‌ی اگزوزومی می‌تواند مسیرهای تازه‌ای برای طراحی درمان‌های هدفمند ایجاد کند. با این‌ حال، تحقق این ظرفیت به رفع چالش‌هایی مانند استانداردسازی روش‌های تولید و جداسازی، کنترل کیفیت، افزایش بازده بارگذاری و اطمینان از ایمنی و اثربخشی وابسته است. در آینده، توسعه‌ی روش‌های مهندسی دقیق‌تر و ارزیابی منظم عملکرد این حامل‌ها می‌تواند به روشن‌شدن جایگاه واقعی اگزوزوم‌ها در دارورسانی کمک کند. در مجموع، اگزوزوم‌ها گزینه‌ای امیدوارکننده برای توسعه درمان‌های نوین هستند، اما تبدیل نتایج پژوهشی به کاربرد بالینی ایمن و موثر، همچنان به شواهد علمی و مطالعات بالینی بیشتر نیاز دارد.

محموله به نوع سلول تولیدکننده و شرایط زیستی آن بستگی دارد. این تنوع مولکولی به اگزوزوم‌ها در دارورسانی امکان می‌دهد در ارتباط میان سلول‌ها نقش داشته باشند. برای مثال، انتقال برخی RNAها یا پروتئین‌ها به سلول دریافت‌کننده می‌تواند بر فعالیت ژن‌ها یا مسیرهای پیام‌رسانی آن اثر بگذارد. البته این اثرات همیشه مفید نیستند؛ اگزوزوم‌های آزادشده از سلول‌های توموری نیز ممکن است در تنظیم پاسخ ایمنی و تعامل تومور با بافت اطراف نقش داشته باشند.

اگزوزوم‌ها معمولاً در مقیاس نانومتری قرار می‌گیرند، اما اندازه به‌تنهایی برای شناسایی قطعی آن‌ها کافی نیست. وزیکول‌های خارج‌سلولی از نظر اندازه، ترکیب و منشا تنوع زیادی دارند و روش‌های جداسازی نیز ممکن است مجموعه‌ای از انواع مختلف این ذرات را به دست دهند. بنابراین، تشخیص اگزوزوم‌ها به بررسی مجموعه‌ای از ویژگی‌های ساختاری و زیستی نیاز دارد. غشای زیستی، محتوای مولکولی متنوع و نقش طبیعی اگزوزوم‌ها در ارتباط میان سلول‌ها، زمینه‌ای برای بررسی آن‌ها در دارورسانی فراهم کرده است. با این‌وجود، استفاده از این وزیکول‌ها به‌عنوان حامل دارو به حل چالش‌هایی مانند بارگذاری موثر ماده‌ی درمانی، حفظ کیفیت و پایداری حامل و ارزیابی انتقال محموله به سلول هدف وابسته است. به همین دلیل، بررسی این سامانه‌ها تنها به شناخت ساختار و عملکرد طبیعی آن‌ها محدود نمی‌شود؛ بلکه باید مشخص شود چگونه می‌توان از این وزیکول‌ها برای انتقال موثر داروها استفاده کرد و چه موانعی بر سر راه کاربرد درمانی آن‌ها وجود دارد که چارچوب‌های آن در پایگاه Journal of Extracellular Vesicles مدون گشته است.

چرا اگزوزوم‌ها در دارورسانی مورد توجه قرار گرفته‌اند؟

اگزوزوم‌ها به دلیل ساختار غشادار، منشا زیستی و توانایی حمل انواع مختلف مولکول‌ها، به‌عنوان یکی از گزینه‌های مناسب برای توسعه‌ی سامانه‌های نوین دارورسانی بررسی می‌شوند. غشای لیپیدی آن‌ها می‌تواند در محافظت از برخی محموله‌های زیستی نقش داشته باشد و ترکیب سطحی وزیکول نیز بر تعامل آن با سلول‌های دریافت‌کننده اثر بگذارد. این ویژگی‌ها، امکان استفاده از اگزوزوم‌ها در دارورسانی را برای انتقال ترکیبات درمانی، از داروهای کوچک تا مولکول‌های زیستی مانند RNA، مطرح کرده‌ است.

یکی از ظرفیت‌های مهم این وزیکول‌ها، امکان بارگذاری محموله‌های درمانی و تغییر ویژگی‌های آن‌ها برای کاربردهای مشخص است. در برخی روش‌ها، سلول تولیدکننده به‌گونه‌ای دستکاری می‌شود که محموله‌ی موردنظر در فرایند تشکیل وزیکول وارد آن شود؛ در روش‌های دیگر، دارو پس از جداسازی اگزوزوم‌ها به آن‌ها اضافه می‌شود. انتخاب روش مناسب به نوع محموله، ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی آن و ساختار وزیکول بستگی دارد. هر روش نیز محدودیت‌های خاص خود را دارد و ممکن است از نظر میزان بارگذاری، حفظ یکپارچگی غشا یا پایداری دارو با روش‌های دیگر تفاوت داشته باشد؛ فرایندی که در ژورنال معتبر ACS Biomaterials Science & Engineering (DOI: 10.1021/acsbiomaterials.4c00856) تحلیل شده است.

قابلیت تعامل اگزوزوم‌ها با سلول‌ها نیز در بررسی کاربردهای درمانی آن‌ها اهمیت دارد؛ با این‌حال، این ویژگی به معنای هدف‌گیری اختصاصی و تضمین‌شده نیست. منشا سلولی اگزوزوم، ترکیب مولکولی سطح آن، مسیر تجویز و شرایط فیزیولوژیک بدن می‌توانند بر توزیع و برداشت سلولی آن اثر بگذارند. به همین دلیل، پژوهشگران روش‌هایی را برای اصلاح سطح اگزوزوم‌ها و افزودن مولکول‌های هدف‌گیر بررسی می‌کنند تا احتمال انتقال محموله به سلول‌ها یا بافت‌های موردنظر افزایش یابد.

با وجود این ظرفیت‌ها، استفاده از اگزوزوم‌ها در دارورسانی با چالش‌هایی مانند بازده پایین یا متغیر بارگذاری، تجمع در بافت‌های غیرهدف، حذف از گردش خون، دشواری تولید در مقیاس بالا و نیاز به استانداردسازی روش‌های جداسازی و ارزیابی همراه است. افزون بر این، عملکرد امیدوارکننده‌ی یک سامانه در آزمایشگاه یا مدل‌های پیش‌بالینی به‌تنهایی اثربخشی و ایمنی آن را در انسان اثبات نمی‌کند. بنابراین، ارزیابی این حامل‌ها باید علاوه بر توانایی انتقال دارو، پایداری، ایمنی و قابلیت تولید یکنواخت آن‌ها را نیز در نظر بگیرد؛ چنان‌که پژوهشگران در ژورنال Journal of Controlled Release (DOI: 10.1016/j.jconrel.2025.114068) به آن پرداخته‌اند. برای بهبود این ویژگی‌ها، دانشمندان به سراغ مهندسی اگزوزوم‌ها رفته‌اند؛ رویکردی که با تغییر محتوای درونی، اصلاح سطح یا بهینه‌سازی روش بارگذاری، به دنبال افزایش کارایی انتقال محموله است. شناخت این روش‌ها کمک می‌کند مشخص شود کدام ویژگی‌ها را می‌توان تغییر داد، هر روش چه مزایایی دارد و چه محدودیت‌هایی باید پیش از کاربرد درمانی برطرف شوند.

روش‌های مهندسی اگزوزوم‌ها در دارورسانی

برای توسعه‌ی کاربرد این نانوحامل‌های زیستی، یکی از مراحل مهم، انتخاب روش مناسب برای بارگذاری محموله‌ی درمانی و در صورت نیاز، اصلاح ویژگی‌های سطحی وزیکول است. این فرایندها تعیین می‌کنند چه مقدار از دارو وارد اگزوزوم شود، تا چه اندازه ساختار آن حفظ شود و محموله پس از انتقال چه عملکردی داشته باشد. به‌طور کلی، روش‌های بارگذاری به دو گروه اصلی تقسیم می‌شوند: بارگذاری درون‌زاد، که در آن محموله طی فرایند تولید اگزوزوم در سلول وارد وزیکول می‌شود، و بارگذاری برون‌زاد، که پس از جداسازی اگزوزوم‌ها انجام می‌گیرد.

بارگذاری درون‌زاد

در روش درون‌زاد، سلول‌های تولیدکننده اگزوزوم‌ها به‌گونه‌ای آماده‌سازی یا مهندسی می‌شوند که مولکول موردنظر در فرایند تشکیل وزیکول‌ها وارد آن‌ها شود. برای مثال، می‌توان از روش‌های مهندسی ژنتیک برای افزایش تولید یک RNA درمانی یا پروتئین مشخص در سلول استفاده کرد تا بخشی از این مولکول‌ها در وزیکول‌های ترشح‌شده قرار گیرند. مزیت بالقوه این رویکرد آن است که محموله در جریان فرایند زیستی تولید اگزوزوم وارد می‌شود و برای برخی مولکول‌های زیستی، از جمله RNA و پروتئین‌ها، کاربرد قابل توجهی دارد. بااین‌حال، ورود محموله به اگزوزوم همیشه قابل پیش‌بینی یا یکنواخت نیست. علاوه بر این، دست‌کاری سلول تولیدکننده ممکن است ترکیب اگزوزوم‌ها را تغییر دهد و کنترل کیفیت محصول نهایی را پیچیده‌تر کند. بنابراین، مقدار محموله‌ی تولیدشده در سلول لزوماً با مقدار واردشده به اگزوزوم برابر نیست.

بارگذاری برون‌زاد

در روش برون‌زاد، ابتدا اگزوزوم‌ها از محیط کشت سلولی یا منبع زیستی مناسب جداسازی و خالص‌سازی می‌شوند؛ سپس دارو یا مولکول درمانی با استفاده از روش‌های فیزیکی یا شیمیایی به آن‌ها اضافه می‌شود. این رویکرد امکان انتخاب محموله و تنظیم شرایط بارگذاری را پس از تولید وزیکول فراهم می‌کند، اما نتیجه آن به ویژگی‌های دارو و میزان تحمل غشای اگزوزوم در برابر فرایند بارگذاری وابسته است. از روش‌های رایج این گروه در حوزه دارورسانی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• هم‌انکوباسیون: اگزوزوم‌ها برای مدت مشخص با دارو مخلوط می‌شوند تا محموله، بر اساس ویژگی‌های خود، به سطح یا درون وزیکول منتقل شود. این روش نسبتاً ساده است و می‌تواند برای برخی داروهای کوچک و آب‌گریز مناسب باشد؛ بااین‌حال، بازده بارگذاری ممکن است محدود باشد.
• الکتروپوریشن: با اعمال پالس‌های الکتریکی، نفوذپذیری غشای وزیکول به‌طور موقت تغییر می‌کند تا ورود محموله تسهیل شود. این روش برای بارگذاری برخی اسیدهای نوکلئیک بررسی شده است، اما می‌تواند باعث تجمع محموله یا تغییر ویژگی‌های وزیکول شود.
• فراصوت: امواج فراصوت با ایجاد تغییرات فیزیکی در سامانه، ورود محموله به وزیکول را تسهیل می‌کنند. شدت و مدت فرایند اهمیت زیادی دارد؛ زیرا شرایط نامناسب ممکن است به ساختار غشا یا پایداری محموله آسیب برساند.
• چرخه‌های انجماد و ذوب: در این روش، اگزوزوم‌ها و محموله چندین بار منجمد و ذوب می‌شوند تا تغییرات موقت غشا، ورود دارو را آسان‌تر کند. بااین‌حال، این فرایند ممکن است یکپارچگی وزیکول را تحت تأثیر قرار دهد.
• اکستروژن: مخلوط اگزوزوم و محموله از منافذی با اندازه مشخص عبور داده می‌شود تا اختلاط و ورود محموله تسهیل شود. این روش به تجهیزات ویژه نیاز دارد و باید اثر آن بر اندازه، شکل و پایداری وزیکول ارزیابی شود.

هیچ‌یک از این روش‌ها برای تمام داروها بهترین گزینه نیست. برای مثال، روشی که برای ورود یک مولکول کوچک مناسب است، ممکن است برای یک RNA بزرگ یا پروتئین حساس عملکرد مطلوبی نداشته باشد. به همین دلیل، ارزیابی روش بارگذاری باید هم‌زمان مقدار داروی واردشده، میزان باقی‌ماندن دارو در وزیکول، پایداری محموله و حفظ ساختار اگزوزوم را در نظر بگیرد.

مهندسی سطح

مهندسی اگزوزوم‌ها فقط به واردکردن دارو محدود نمی‌شود. در برخی کاربردها، سطح وزیکول نیز اصلاح می‌شود تا تعامل آن با سلول‌های مشخص بهبود یابد. برای این منظور می‌توان از اتصال مولکول‌های هدف‌گیر، مانند برخی پپتیدها یا لیگاندها، به اجزای سطحی اگزوزوم استفاده کرد. هدف این است که شناسایی یا برداشت وزیکول توسط سلول موردنظر افزایش پیدا کند؛ بااین‌حال، نتیجه به نوع مولکول هدف‌گیر، دسترسی آن روی سطح و وجود گیرنده مناسب در بافت هدف بستگی دارد. اصلاح سطح ممکن است بر پایداری، توزیع زیستی و برداشت سلولی اگزوزوم نیز اثر بگذارد. ازاین‌رو، صرف اتصال یک مولکول هدف‌گیر به سطح وزیکول برای اثبات هدف‌گیری موفق کافی نیست و عملکرد سامانه باید در آزمایش‌های مناسب بررسی شود.

در مجموع، این نوع مهندسی مجموعه‌ای از راهبردهای مکمل را برای اگزوزوم‌ها در دارورسانی در بر می‌گیرد: بارگذاری درون‌زاد برای بهره‌گیری از فرایندهای زیستی سلول، بارگذاری برون‌زاد برای افزودن محموله پس از جداسازی و اصلاح سطح برای تغییر نحوه‌ی تعامل وزیکول با سلول‌ها. انتخاب روش مناسب باید بر اساس نوع محموله و کاربرد مورد نظر انجام شود و با ارزیابی بازده بارگذاری، پایداری، ویژگی‌های ساختاری و عملکرد زیستی همراه باشد. این ارزیابی‌ها زمینه را برای بررسی کاربردهای این حامل‌ها به صورت مهندسی‌شده در سرطان و سایر بیماری‌ها فراهم می‌کنند.

دستاورد نوین اگزوزوم‌ها در دارورسانی در سال ۲۰۲۶

امروزه تحقیقات روی اگزوزوم‌ها در دارورسانی در حال گسترش است. در پژوهشی منتشرشده در سال ۲۰۲۶، محققان سامانه‌ای مبتنی بر اگزوزوم‌های مشتق از سلول‌های CAR-T طراحی کردند که علاوه بر حفظ پروتئین‌های سیتوتوکسیک، حامل مولکول تنظیم‌کننده‌ی ژن miR-145 نیز بود. این سامانه با نام exo-CT-145 معرفی شد و در مطالعات پیش‌بالینی سرطان سلول سنگفرشی مری، توانست رشد و مهاجرت سلول‌های سرطانی را مهار کند و شاخص‌های مرتبط با مرگ سلولی را تغییر دهد. همچنین، در مدل حیوانی، تجمع هدفمند در تومور و تغییراتی در ریزمحیط آن گزارش شد. اهمیت این دستاورد در ترکیب هدف‌گیری مبتنی بر سلول‌های ایمنی با انتقال هم‌زمان پروتئین‌های ضدتوموری و محموله‌ی ژنتیکی در یک حامل زیستی است. با این‌حال، اثربخشی و ایمنی این راهبرد هنوز به اعتبارسنجی بیشتر و بررسی‌های بالینی نیاز دارد که جزئیات آن در ژورنال Journal of Extracellular Vesicles (DOI: 10.1002/jev2.70245) مستند شده است.

چالش‌ها و محدودیت‌های استفاده از اگزوزوم‌ها در دارورسانی

با وجود پیشرفت‌های حاصل‌شده در مهندسی وزیکول‌ها، استفاده از اگزوزوم‌ها در دارورسانی همچنان با چالش‌هایی همراه است. یکی از مهم‌ترین محدودیت‌ها، دشواری جداسازی و خالص‌سازی این وزیکول‌ها با کیفیت و ترکیب یکنواخت است. نوع سلول تولیدکننده، شرایط کشت و روش جداسازی می‌توانند بر ویژگی‌های محصول نهایی تأثیر بگذارند و تکرارپذیری نتایج را کاهش دهند. چالش دیگر، کنترل میزان بارگذاری و آزادسازی دارو است. ورود محموله به اگزوزوم لزوماً به معنای انتقال مؤثر آن به سلول هدف نیست؛ زیرا بخشی از وزیکول‌ها ممکن است در بافت‌های غیرهدف تجمع پیدا کنند یا پیش از آزادسازی محموله از گردش خون حذف شوند.

همچنین، اصلاح ساختار یا سطح اگزوزوم‌ها برای افزایش هدف‌گیری می‌تواند بر پایداری و رفتار زیستی آن‌ها اثر بگذارد و نیاز به ارزیابی‌های دقیق‌تری ایجاد کند. از سوی دیگر، تولید اگزوزوم‌ها در مقیاس بالا، کنترل کیفیت، ارزیابی ایمنی و استانداردسازی فرایند ساخت از موانع مهم توسعه‌ی سامانه‌های مبتنی بر این حامل‌ها هستند. بنابراین، اگرچه نتایج پژوهش‌های آزمایشگاهی و پیش‌بالینی امیدوارکننده‌اند، گسترش این کاربردها به مطالعات بیشتری برای تایید ایمنی، اثربخشی و امکان تولید یکنواخت آن‌ها نیاز دارد؛ نکاتی که در مقالات تحلیلی ژورنال Journal of Extracellular Vesicles (DOI: 10.1002/jev2.70097) برجسته شده است.

آشنایی با کاربردهای درمانی اگزوزوم‌ها در دارورسانی از پژوهش‌های آزمایشگاهی تا مطالعات انسانی

در سال‌های اخیر، اگزوزوم‌ها در دارورسانی به عنوان رویکردی نوین برای انتقال داروها و مولکول‌های زیستی مورد توجه قرار گرفته‌اند. پژوهش‌ها در این زمینه، علاوه بر درمان سرطان، کاربردهای فوق‌العاده‌ای در بیماری‌های التهابی و ترمیم بافت بررسی کرده‌اند. در این میان، اگزوزوم‌های مهندسی‌شده می‌توانند برای انتقال محموله‌های درمانی طراحی شوند، درحالی‌که برخی فرآورده‌های مبتنی بر وزیکول‌های خارج‌سلولی از اثرات زیستی خود این ساختارها بهره می‌برند:

• درمان هدفمند سرطان: یکی از مسیرهای مهم، انتقال مواد ژنتیکی به سلول‌های سرطانی است. برای نمونه، در یک مطالعه انسانی درباره سرطان لوزالمعده، سامانه‌ای مبتنی بر اگزوزوم برای انتقال siRNA با هدف مهار جهش KRAS بررسی شد. نتایج اولیه، امکان‌پذیری این رویکرد را مطرح کردند؛ بااین‌حال، اثربخشی قطعی آن همچنان به مطالعات گسترده‌تر نیاز دارد که گزارش مقدماتی آن در ژورنال Nature Communications (DOI: 10.1038/s41467-025-63718-2) انتشار یافته است.
• بیماری‌های التهابی ریه: در یک کارآزمایی بالینی روی بیماران مبتلا به آسیب حاد ریه مرتبط با کووید ۱۹، فراورده‌ای از وزیکول‌های خارج‌سلولی مشتق از سلول‌های بنیادی مزانشیمی بررسی شد. نتایج اولیه امیدوارکننده بودند، اما کاهش مرگ‌ومیر در تحلیل اصلی از نظر آماری معنادار نبود. این مطالعه نمونه‌ای از بررسی کاربرد درمانی وزیکول‌های خارج‌سلولی در انسان است، نه اثبات قطعی اثربخشی اگزوزوم‌ها در دارورسانی؛ گزارشی که توسط ژورنال تخصصی CHEST (DOI: 10.1016/j.chest.2023.06.024) منتشر گردید.
• ترمیم زخم‌های مزمن: استفاده از وزیکول‌های خارج‌سلولی در ترمیم بافت نیز در مطالعات انسانی مقدماتی بررسی شده است. هدف این رویکرد، بهره‌گیری از مولکول‌های زیستی موجود در وزیکول‌ها برای کمک به فرایند ترمیم زخم است؛ هرچند برای تعیین میزان اثربخشی و ایمنی آن به شواهد بالینی بیشتری نیاز داریم؛ یافته‌هایی که در نشریه Pharmacological Research (DOI: 10.1016/j.phrs.2023.106718) مورد بررسی قرار گرفت.

در مجموع، این پژوهش‌ها نشان می‌دهند که اگزوزوم‌ها در دارورسانی و توسعه درمان‌های زیستی ظرفیت قابل‌توجهی دارند. بااین‌حال، باید میان انتقال هدفمند دارو، انتقال مواد ژنتیکی و اثرات درمانی طبیعی وزیکول‌ها تمایز قائل شد. پیشرفت این فناوری به مطالعات بالینی دقیق‌تر، استانداردسازی روش‌های تولید و تأیید ایمنی و اثربخشی در بیماران وابسته است.

جمع‌بندی و آینده‌نگری اگزوزوم‌ها در دارورسانی

اگزوزوم‌ها به دلیل منشا زیستی، ساختار غشادار و قابلیت حمل مولکول‌های مختلف، ظرفیت قابل‌توجهی برای توسعه‌ی سامانه‌های نوین دارورسانی دارند. پیشرفت در روش‌های بارگذاری محموله‌های درمانی و مهندسی سطح این وزیکول‌ها، فرصت‌های تازه‌ای برای انتقال هدفمند داروها و مولکول‌های زیستی، به‌ویژه در درمان سرطان، فراهم کرده است. پژوهش‌های جدید نیز نشان می‌دهند که ترکیب چند محموله‌ی درمانی در یک سامانه‌ی اگزوزومی می‌تواند مسیرهای تازه‌ای برای طراحی درمان‌های هدفمند ایجاد کند.

بااین‌حال، تحقق این ظرفیت به رفع چالش‌هایی مانند استانداردسازی روش‌های تولید و جداسازی، کنترل کیفیت، افزایش بازده بارگذاری و اطمینان از ایمنی و اثربخشی وابسته است. در آینده، توسعه روش‌های مهندسی دقیق‌تر و ارزیابی منظم عملکرد این حامل‌ها می‌تواند به روشن‌شدن جایگاه واقعی اگزوزوم‌ها در دارورسانی کمک کند. در مجموع، اگزوزوم‌ها گزینه‌ای امیدوارکننده برای توسعه درمان‌های نوین هستند، اما تبدیل نتایج پژوهشی به کاربرد بالینی ایمن و موثر، همچنان به شواهد علمی و مطالعات بالینی بیشتر نیاز دارد.